Głogówek Online
 
27 | 04 | 2017
Kamienny krzyż na głogóweckim zamku
Historia - Artykuły i Opracowania
Autor: Przemysław Nocuń   
Sobota, 22 Listopad 2014 11:35

Krzyż Pokutny na Zamku w Głogówku, zdj. St. MłynarskiNiestety, nie wszyscy odwiedzający zamek Oppersdorfów w Głogówku zauważają kamienny krzyż stojący na zamkowym dziedzińcu. Ci zaś, którzy zwracają na niego uwagę, rzadko kiedy znają jego historię. Jest on bowiem uznawany za pomnik dawnego prawa zwyczajowego - średniowieczny krzyż pokutny.

Jest to zabytek archeologii prawnej. Zgodnie z obowiązującymi w średniowieczu zasadami jego wystawienie przez zabójcę na miejscu popełnionej zbrodni było jednym z elementów pokuty, czy też zadośćuczynienia, mającym zapobiec krwawej wendecie ze strony rodziny ofiary.

Terminem: krzyże pokutne, w praktyce określane są także i inne kamienne krzyże. Spowodowane jest to często niemożliwością odróżnienia obiektów stricte pokutnych, od identycznych w formie, a nieco innego pochodzenia (np. krzyży przydrożnych, granicznych, bądź też stawianych przeciw zarazie tzw. krzyży cholerycznych). Trudnym także jest rozróżnienie krzyży pokutnych stawianych (lub fundowanych) przez mordercę od krzyży komemoratywnych, stawianych przez rodzinę zamordowanego dla upamiętnienia zdarzenia i uczczenia pamięci tragicznie zmarłego.

Krzyże pokutne występują w całej środkowej Europie. W Polsce, ich występowanie ogranicza się do Dolnego i Górnego Śląska oraz Pomorza Zachodniego.

Zwyczaj stawiania krzyży pokutnych dotarł na Śląsk z Niemiec i Czech u schyłku XIII wieku i trwał prawie do końca wieku XVI. Zanikać zaczął w wyniku wprowadzenia w 1532 roku, przez cesarza Karola V, Constitutio Criminalis Carolina - kodeksu obejmującego prawo karne i proces karny. Również reformacja i wojny z nią związane, miały wpływ na zmianę dotychczas obowiązującego zwyczaju. Krzyże kamienne stawiano jednak nadal, choć nie czynił tego już zabójca, który odtąd odpowiadał przed sądem, lecz rodzina ofiary dla uczczenia jej pamięci. Zwy­czaj ten panował na Śląsku aż do XIX wieku.

I właśnie jeden z takich krzyży stoi dziś na dziedzińcu głogóweckiego zamku. Jest to obiekt typu łacińskiego (jego ramiona mają jednakową szerokość na całej swojej długości) i wykonany został z granitu. Posiada wymiary: 89 (wysokość) x 77 (rozpiętość ramion) x 29 cm (grubość). Na krzyżu znajduje się wyobrażenie wypukłego krucyfiksu oraz napis INRI. Dziś stoi on na późniejszej, piaskowcowej podstawie o wymiarach 108 x 42 x 28 cm.

Krzyż ten stał dawniej w miejscowości Oracze (dziś część Głogówka) przy ul. Głubczyckiej (Leobschützer Str.) po lewej stronie, naprzeciw małej murowanej kapliczki, w miejscu, w którym zamordowano dwóch braci1. Wcześniej jeszcze miał stać przy starej drodze do Kazimierza, naprzeciwko gospody. W obecne miejsce przeniesiony został w okresie międzywojennym.

Z krzyżem tym wiąże się następująca historia: „W roku 1601, na świętego Michała, rycerz Hans Reisswitz von Kadersin auf Silberkopf (= Jan Reisswitz z Kędzierzyna, pan na Strzybniku koło Raciborza) spotkał na miejscu, gdzie ustawiono później krzyż, dwóch synów jednego z gospodarzy z Kazimierza. Ponieważ nie pozdrowili oni rycerza, ten pokłócił się z nimi i zabił obu braci. Z powodu tego morderstwa rycerz musiał poddać się procesowi, któremu przewodził Jerzy von Oppersdorf. Jako zadośćuczynienie musiał zapłacić 500 talarów i spędzić 6 miesięcy w areszcie we wieży w Opolu. Musiał także prosić o wybaczenie ojca zamordowanych chłopców oraz na miejscu zbrodni, jako pokutę, wystawić na własny koszt kamienny krzyż”2. Inni piszą, że zbrodnia ta miała miejsce 29 maja 1599 roku, a dokument wystawiono 15 grudnia 1599 roku.3

Wystawienie kamiennego krzyża, było ówczas jednym z warunków spisywanych w ugodach pokutnych - tzw. compositio.

Krzyż ten, w 1928 roku wzmiankowany jest jako stojący w miejscowości Tomice4. W najbliższej okolicy Głogówka, podobny krzyż znajdował się także na terenie Golczowic. Niestety, obecnie uznawany jest za zaginiony. Krzyż ten był częściowo (dolna część trzonu) wmurowany w mostek przy drodze prowadzącej do Czartowic. Ostatnio widziany był w latach 1880-1882. Już w 1908 roku jego poszukiwania nie przyniosły pozytywnych rezultatów5. Być może przetrwał on jednak aż do dziś i zapomniany czeka na swojego ponownego odkrywcę?

Krzyż Pokutny na Zamku w Głogówku

Przypisy:

1 P. Kutzer, E. von Woikowsky-Biedau, Steinkreuze in Oberschlesien, „Oberschlesische Heimat”, Bd. V, Oppeln 1909, s. 28.

2 P. Kutzer, E. von Woikowsky-Biedau, Steinkreuze in Oberschlesien, „Oberschlesische Heimat”, Bd. VI, Oppeln 1910, s. 120-121. Autorzy ci podają historię za: „Oberglogauer Zeitung” nr 78, z 29.09.1909 r.

3 A. Scheer, Śląskie krzyże pokutne, cz. V, województwo opolskie, „Informator Krajoznawczy PTTK Wrocław”, wrzesień-grudzień '81, Wrocław 1981, s. 14-35. Za tym datowaniem opowiada się także: Z. Komarnicki, Krzyże pokutne, Bialski informator 3, Biała 1922, s. 8.

4 Von oberschlesischen Wegkapellen, Bildstöcken und dergleichen, „Oberschlesien im Bild”, Jg. 4, nr 46, Oppeln 1928, s.1-4.

5 P. Kutzer, E. von Woikowsky-Biedau, Steinkreuze in Oberschlesien, „Oberschlesische Heimat”, Bd. V, Oppeln 1909, s. 28., M. Hellmich, Steinere Zeugen mittelalterlichen Rechtes in Schlesien : Steinkreuze, Bildstöcke, Staupsäulen, Galgen, Gerichtstische, Liegnitz 1923, s. 25.


Artykuł pochodzi z Rocznika Głogóweckiego "Portret 2000". Publikacja w Głogówek Online za zgodą Towarzystwa Miłośników Głogówka.

Zmieniony: Sobota, 22 Listopad 2014 12:04
 
Do Pobrania