Głogówek Online
 
25 | 03 | 2017
O archiwum i bibliotece zamku w Głogówku Drukuj
Historia - Artykuły i Opracowania
Autor: Małgorzata Wiszniewska   
Środa, 05 Grudzień 2007 11:50
Bardzo nieliczni wiedzą, że archiwum, zarówno jak i biblioteka zamku w Głogówku należały do jednych z największych na całym Śląsku, a ich zbiory miały znaczenie wychodzące daleko poza Śląsk. W czasie ostatniej wojny uległy one prawie zupełnemu zniszczeniu. Tylko bardzo niewielka część zachowała się rozproszona po wojewódzkich archiwach państwowych w Opolu i we Wrocławiu oraz bibliotekach: Uniwersyteckiej we Wrocławiu i Śląskiej w Katowicach. W dodatku inwentarze i katalogi archiwum i biblioteki nie zostały przed wojną opublikowane i posiadamy niewiele informacji o ich zasobach.

Bardzo nieliczni wiedzą, że archiwum, zarówno jak i biblioteka zamku w Głogówku należały do jednych z największych na całym Śląsku, a ich zbiory miały znaczenie wychodzące daleko poza Śląsk. W czasie ostatniej wojny uległy one prawie zupełnemu zniszczeniu. Tylko bardzo niewielka część zachowała się rozproszona po wojewódzkich archiwach państwowych w Opolu i we Wrocławiu oraz bibliotekach: Uniwersyteckiej we Wrocławiu i Śląskiej w Katowicach. W dodatku inwentarze i katalogi archiwum i biblioteki nie zostały przed wojną opublikowane i posiadamy niewiele informacji o ich zasobach[1].

Archiwum zamkowe w Głogówku było w zasadzie archiwum rodzinnym Oppersdorffów i większość dokumentów pochodzi z okresu od objęcia Głogówka, ale były również i materiały dużo starsze, bo nawet z XIV wieku. Było to jakby centralne archiwum rodu Oppersdorffów, gdyż znajdowały się w nim również dokumenty linii czeskiej tej rodziny[2].

Przez długi okres archiwum było zupełnie nie uporządkowane, a materiały znajdowały się wrzucone do skrzyń i worków. Dopiero w XIX wieku przystąpiono do uporządkowania go i prace trwały aż do okresu międzywojennego. Zbiory archiwalne umieszczono na parterze górnego zamku w pomieszczeniach specjalnie do tego celu przygotowanych i podzielono na cztery główne działy:

I.       Stare archiwum.

II.      Nowe archiwum.

III.     Dokumenty o specjalnym znaczeniu.

IV.     Dokumenty odnalezione w ostatnich latach uporządkowania archiwum.[3]

Stare archiwum było podzielone na 15 poddziałów:

1 – dokumenty rodzinne zawierały dyplomy nominacyjne Oppersdorffów począwszy od 1551 roku.

2 – dokumenty dotyczące majoratu Głogówka, wśród nich najcenniejsze: dokument kupna Głogówka z roku 1535 oraz bezcenny do badań historycznych Urbarz dóbr zamkowych, wydany drukiem w drukarni dworskiej. Znajdowało się to również wiele dokumentów kupna – sprzedaży wiosek położonych w sąsiedztwie Głogówka. Niektóre z nich sięgały aż XIV wieku.

3 – dokumenty dotyczące wyłączenia dóbr w Głogówku spod sądownictwa księstwa opolskiego oraz przywileje królów polskich dotyczące wolnego wywozu soli z Wieliczki.

Podziały 4 – 8 dotyczyły spraw osobistych poszczególnych osób rodziny Oppersdorffów.

9 – dokumenty dotyczące kolegiaty począwszy od 1379 roku, likwidacji reformacji w mieście, parafii Racławice i Browieniec oraz działalności szkoły w Głogówku.

10 – dokumenty klasztoru franciszkanów – cały komplet zaginął już w okresie międzywojennym, znane były jedynie odpisy niektórych z nich.

11 – dokumenty dotyczące kaplicy zamkowej, sprawy sprowadzenia jezuitów.

12 – dokumenty związane z działalnością prawną na terenie dóbr Głogówka.

13 – dokumenty dotyczące miasta.

14 – dokumenty związane z majątkiem Chrzelice.

15 – akta sporów z klasztorem w Czarnowąsach.

Nowe archiwum zostało uporządkowane około roku 1885 i zawierało dokumenty z XIX wieku oraz te, które zostały w międzyczasie odnalezione. Dzieliło się na 3 poddziały:

1 – dokumenty dotyczące spraw osobistych – w zbiorze tym znajdowały się dokumenty rodzinne począwszy od 1608 roku (akty ślubu, testamenty) oraz materiały dotyczące dóbr w Raciborzu.

2 – dokumenty dotyczące całego majoratu, fundacje itp., począwszy od 1650 roku,.

3 – dokumenty dotyczące poszczególnych miejscowości. Niektóre z nich sięgały nawet XVI wieku.

W zbiorze archiwum nowego znajdowały się dokumenty wszystkich trzech linii Oppersdorffów: śląskiej, morawskiej i czeskiej, dlatego wiele z nich dotyczyło terenów leżących poza Górnym Śląskiem czy nawet leżących na terenie Czech, Austrii i Węgier, dokumenty dotyczące kupna kamienic we Wrocławiu, sprawy biskupstwa w Ołomuńcu i Księstwa Opawskiego i to od roku 1348.

Działy III i IV nie zostały uporządkowane i miały zawierać resztę materiałów znajdujących się w archiwum. Bardzo liczne były dokumenty dotyczące stosunków społeczno – gospodarczych w dobrach Oppersdorffów i wykazy majątków chłopskich, robocizny i liczne urbarze. Z innych materiałów należy wymienić bardzo bogatą korespondencję, między innymi z Wallensteinem oraz późniejszą z Talleyrandem, liczne pisma i ulotki polityczne przeciwko Prusom oraz z okresu wojen śląskich, a także pamiętniki Oppersdorffów i opisy podróży do Włoch Jerzego III i Franciszka. Ogółem archiwum liczyło około 10 tysięcy jednostek, z czego tzw. archiwum gospodarcze około 4 tysięcy[4].

Obok archiwum na specjalną uwagę zasługuje biblioteka zamkowa, założona na przełomie XVI i XVII wieku. Już wtedy była ona uważana za jedna z najbogatszych bibliotek arystokratycznych  na Śląsku. Dość wspomnieć, że w chwili przejęcia biblioteki przez Bibliotekę Śląską w 1946 roku zbiór liczył 12 tysięcy woluminów.

Biblioteka została umieszczona w wieży przy północnym skrzydle zamku, a pomieszczenie jej przetrwało niezmienione do początków naszego stulecia i stąd wygląd sali bibliotecznej jest najlepiej znany. Najwcześniejszy opis[5] wnętrza biblioteki przedstawia je jako pomieszczenie sklepione kolebką z lunetami, z dekoracją stiukową podkreślającą szwy sklepień i tworzącą obramienia medalionów ze złotymi inskrypcjami. Napisy są paradoksami zaczerpniętymi z Pisma Świętego. W trójkątnych płycinach w obrębie dekoracji lunet znajduję się data – 1646, wskazująca na czas, w którym sali bibliotecznej nadano ostateczny kształt. Komnata biblioteczna posiadała dwa wysokie okna, również drzwi wejściowe były oszklone. Drzwi, zamknięte łukiem zwieńczone były figurami dwóch aniołów i koroną hrabiowską. Podłogę wykonaną z szerokich desek upiększały wbite w nią rzędy gwoździ o ozdobnych główkach. Jedną ze ścian zdobił fresk przedstawiający Kościół katolicki jako siedemnastopiętrową budowlę wznoszącą się na skale. Na każdym piętrze zostały umieszczone wizerunki świętych żyjących w oznaczonym przez piętro wieku, a z jednej z wież tej budowli wrogowie Kościoła strąceni byli w przepaść. Wzdłuż ścian sali stały pomalowane na kolor biały regały, inkrustowane masą perłową. Boki i drzwi szaf zostały ozdobione rzeźbionymi w drzewie figurami alegorycznymi, które wskazywały na ich zawartość. Książki były ustawione działowo, oprawione w skórę i aksamit[6].

Pomysł urządzenia własnej biblioteki Jerzy III zawdzięczał prawdopodobnie oglądanym przez siebie we Włoszech, zbiorom Medyceuszów i biblioteki watykańskiej. Biblioteka Oppersdorffów powstała więc na początku XVII wieku, chociaż zasoby jej są starsze. Należy przypuszczać, że już pierwszy właściciel Głogówka, Jan, gromadził książki, jednak dopiero Jerzy III zgromadził je w osobnym pomieszczeniu i zebrał taki księgozbiór, że stał się właścicielem jednej z najbogatszych bibliotek arystokratycznych na Śląsku[7]. Księgozbiór biblioteki zawierał liczne cenne manuskrypty i inkunabuły, a spośród autorów reprezentowani byli historycy, politycy, filozofowie i teolodzy, prawnicy, kanonicy i komentatorzy Pisma Świętego, poeci, astronomowie, podróżnicy. Najdokładniej gromadzono zbiory w zakresie prawa, teologii i historii, co dobitnie świadczy o zainteresowaniach  i potrzebach właścicieli biblioteki. Zbiory głogóweckie były różnojęzyczne, oprócz dzieł wydanych w języku niemieckim, znajdowały się tu książki w języku hebrajskim, chaldejskim, syryjskim, arabskim, perskim, greckim i łacińskim[8]. Biblioteka liczyła osiem inkunabułów, w tym pięć drukowanych w Wenecji, jeden z Mediolanu i Norymbergii[9]. Były wśród nich niezmiernie rzadkie druki jak np.:

P. Ovidii Nasonis Opera, Venetiis 1492,
L. Aen. Senecae Tragodiae, Venetiis 1492,
Vergilii Maronis Opera, Venetiis 1492,

S. Bernardus Clarovallensis, Epistolae, Basiliae 1494,

Homiliae doctorum omnium de tempore et de Sanctis, Norumbergae 1494,

Albertus de Saxonia, Tractatus proportionum, Venetiis 1496,

Biblia Sacra, Venetiis 1498,

Cicero, Ad Herennium de Invent, Mediolani 1500.

Nabył je prawdopodobnie Oppersdorff w czasie swoich podróży po Włoszech.

W bibliotece znajdowały się również bardzo rzadkie druki wczesne, wśród których na specjalną uwagę zasługiwały :

Hrosvite Opera, Norimbergae 1501,

Egidius de Roma, In corruptorium librorum S. Thomae Aquinatis, Argentini 1501,

Jo. Scotus, Commentaria in Metaphys, Venetiis 1503,

Boccaccio, Decamerone, Aldus 1522,

Sallustius Opera, Col. 1536,

Pietro Aretino, Dialogo, 1541,

Alciatus, Emblemata, Ludg. 1550[10].

Konietzny oprócz wyróżnienia wyżej wymienionych cennych inkunabułów, zwraca uwagę także na druki pochodzące z własnej drukarni, znajdujące się w bibliotece, a należące do rzadkości typograficznych. Były między nimi poezje łacińskie Jerzego Oppersdorffa oraz jego autobiografia Mea Georgii Comitis ab Oppersdorff triginta annorum felicitas et infelicitas.

Brak jest bliższych danych o liczebności zbiorów, nie ma także informacji o dalszych losach biblioteki. Wiadomo tylko, że zamek ucierpiał bardzo w czasie najazdu szwedzkiego, kiedy między innymi wiele książek pozbawiono cennych ozdobnych opraw. Prawdopodobnie do powiększenia zbiorów przyczynił się głównie Jerzy III, natomiast następni Oppersdorffowie niezbyt się o nią troszczyli. Dopiero pod koniec XVIII wieku następuje nowy rozwój biblioteki, uzupełnionej za Henryka Ferdynanda i Franciszka Joachima w nowsze piśmiennictwo.

Tekst został opublikowany w Roczniku Głogóweckim 2001. Publikacja w Głogówek Online za zgodą TMG .    

[1] R. Sękowski, Archiwum, i biblioteka zamku w Głogówku “Wczoraj, Dziś, Jutro”, 1977, 4, s. 10.

W okresie, kiedy w ramach Kodeksu Dyplomatycznego Śląska publikowano inwentarze archiwów niepaństwowych, archiwum w Głogówku nie było uporządkowane. Na ten temat ukazało się w okresie międzywojennym kilka artykułów: Th. Konietzny, Die Oberglogauer Schlossbibliothek, “Oberschlesier”, VII(1925), s. 186 - 189,  tenże, Die Schlossbücherei von Oberglogau, “Schlesische Geschichtsblätter”, 1937, 3, s. 86 - 91 oraz  K. B. Bruchmann, Das Reichgräflich von Oppersdorffsche Schlossarchiv zu Oberglogau, “Schlesische Geschichtsblätter”, 1937, 3, s. 91 - 103.

[2] A. Sękowski, op.cit., s. 12.

[3] K. B. Bruchmann , op. cit., s. 91 – 92; Th. Konietzny, Bausteine zur Oberschlesischen Landeskunde, Berlin 1997, s. 97 – 98; A. Sękowski, op. cit., s. 12.

[4] K. B. Bruchmann, op. cit., s.  95 – 103; R. Sękowski, op. cit., s. 13.

[5] N. Henelius, Silesiographia renovata ..., Wratislaviae 1704, s. 406.

[6] Ibidem; H. Schnurpfeil , Geschichte und Beschreibung der Stadt Oberglogau, Oberglogau 1860, s. 154 – 155; A. Kosian, Führer durch das schöne Oberglogau, Oberglogau 1931, s. 131.

[7] B. Wieczorek, Biblioteka hrabiów Oppersdorffów w Głogówku jako wyraz zainteresowań politycznych i kulturalnych arystokracji śląskiej, praca mgr, Wrocław 1962, mps, BBUWr, s. 16; E. Jabłońska, Drukarnia zamkowa w Głogówku w XVII wieku na tle życia politycznego i kulturalnegi jej właścicieli, praca mgr, Wrocław 1971, mps, BBUWr, s. 34.

[8] Th. Konietzny, Die Oberglogauer Schlossbibliothek, “Oberschlesier”, VII(1925), s. 187.

[9] R. Sękowski, op. cit., s. 14.Obecnie część z nich znajduje się w Bibliotece Śląskiej.

[10] Th. Konietzny, op. cit. 1997, s. 104 – 106.

Zmieniony: Wtorek, 17 Marzec 2009 23:20