Głogówek Online
 
22 | 09 | 2017
Dzieje osadnictwa Ziemi Głogóweckiej Drukuj
Historia - Artykuły i Opracowania
Autor: Albert Szyndzielorz   
Poniedziałek, 17 Wrzesień 2007 10:34

Niniejszy temat jest próbą przedstawienia w ogólnym zarysie najdawniejszej historii Ziemi Głogóweckiej w powiązaniu z dziejami makroregionu górnośląskiego. Okres dziejów ludzkości od chwili pojawienia się człowieka do czasu ukazania się źródeł pisanych to pradzieje lub prahistoria.

Rozważania nasze opierać się będą na wynikach badań archeologicznych zapoczątkowane na naszym terenie już u schyłku XIX wieku m.in. przez Oskara Vuga a rozwinięte na większą skalę w pierwszej połowie XX w. przez M. Hellmicha i G. Raschke. Badania te dostarczyły materiału źródłowego do wszystkich epok chronologicznych tzn. epoki kamienia, brązu i żelaza. Jednak opracowania te z znacznej części po ostatniej wojnie uległy rozproszeniu i zaginęły, a te które ocalały po części zdezaktualizował postęp badań a inne wymagały weryfikacji (w tym m.in. opracowanie dotyczące powiatu prudnickiego A. Maruschke z 1929r.).

Ograniczone ramy artykułu zmuszają do przybliżenia tylko niektórych stanowisk archeologicznych, będących efektem wieloletnich badań poszukiwawczych: powierzchniowych, sondażowo-rozpoznawczych i wykopaliskowych, prowadzonych zarówno przez archeologów niemieckich jak i po 1945r. polskich, reprezentujących placówki uniwersyteckie (Kraków – M. Gedl, M. Parczewski; Wrocław – Z. Bagniewski, M. Bednarek, S. Pazda, W. Wojciechowski), opolską służbę konserwatorską (K. Macewicz, K. Spychała, S. Wuszkan) oraz muzealnictwo (M. Dudkiewicz, E. Holc, B. Jarosz, E. Matuszczyk, L. Szadkowska).

Omawiany obszar obejmuje wschodnią część powiatu prudnickiego, północne rejony urodzajnej lessowej części Płaskowyżu Głubczyckiego i środkowe dorzecze Osobłogi i Straduni. Teren jest pagórkowaty o względnej wysokości dochodzącej do 60m.

Pradzieje naszego regionu są podobne do tych, jakie przechodził Śląsk w zakresie zasiedlenia i przeobrażeń gospodarczych w głównych przedziałach cywilizacji. Na pomyślny rozwój pierwotnego osadnictwa wpłynęły sprzyjające warunki naturalne, tzn. ukształtowanie terenu, stosunki wodne, klimat, gleby oraz sąsiedztwo Bramy Morawskiej – obniżenie między Karpatami i Sudetami.

Najdawniejsze ślady życia człowieka na Opolszczyźnie pochodzą z najstarszej epoki kamienia zwanej paleolitem sprzed około 300000lat, kiedy trwała epoka lodowcowa. W okresach kiedy następowało ocieplenie klimatu, istniały warunki sprzyjające rozwojowi człowieka. Najstarszym zabytkiem z tych czasów jest pięściak – krzemienne narzędzie z Makowa (k. Raciborza) wykorzystywane do ćwiartowania i krajania upolowanej zwierzyny oraz wygrzebywania bulw i korzeni jadalnych roślin. Niezwykle ważną zdobyczą cywilizacyjną była umiejętność użytkowania ognia. Człowiek tej epoki prowadził koczowniczy tryb życia – zakładał obozowiska. Ślady jego obecności na naszym terenie odkryto m.in. w Głogówku w 1993r. Podczas badań znaleziono zgrzebło i odłupek krzemienny datowane na paleolit środkowy, czyli sprzed około 3000000 lat. Również w Rzepcach znaleziono narzędzia krzemienne z tego okresu. Podstawą egzystencji ówczesnego człowieka było łowiectwo i zbieractwo. Polował on na mamuty, niedźwiedzie, nosorożce, a w okresach ociepleń na bizony, konie renifery. Podstawową bronią był oszczep zaopatrzony w kościany lub krzemienny grot. Nieco później wynaleziono łuk, który odegrał wielką rolę w dalszym udoskonaleniu broni łowieckiej.

Przed około 10000 laty lodowiec wycofał się z terenu Polski a warunki klimatyczne zbliżyły się do dzisiejszych. Była to środkowa epoka kamienna zwana mezolitem (8000-4500lat p.n.e.). Człowiek nadal prowadził koczowniczy tryb życia. Budował ziemniaki lub szałasy na wzniesieniach lub na wydmach w pobliżu wód. Surowcem do produkcji narzędzi i broni był nadal krzemień. Podstawę gospodarki stanowiło myślistwo, rybołówstwo oraz zbieractwo runa leśnego, polowano przy użyciu łuku. Człowiek udomowił i oswoił pierwsze zwierzę – psa, który stał się jego nierozłącznym przyjacielem.

W neolicie (4500-1800 lat p.n.e.) – młodszej epoce kamienia następuje intensywny rozwój osadnictwa na żyznym Płaskowyżu Głubczyckim, w tym i na Ziemi Głogóweckiej. Na Śląsku wyróżniono kilka kultur archeologicznych. Ich nazwy ustalono od miejsc pierwotnego ich odkrycia, charakterystycznych form naczyń czy motywów zdobniczych, dzięki którym określono wiek zabytków. Najstarszymi kulturami są: ceramika wstęgowa ryta i kuta, lendzielska, pucharów lejkowatych i dzwonowatych, amfor kulistych, ceramiki grzebykowej i sznurowej.

Przemiany gospodarcze w tym okresie związane były z napływem do nas plemion z terenów naddunajskich. Nastąpił osiadły tryb życia zgodny z charakterem gospodarki rolniczo-hodowlanej. Osady zakładano na obróbkę narzędzi kamiennych (polerowanie, wiercenie otworów) wyrabiano: topory, siekiery, motyki, gładziki, groty do strzał. Ulepszono sposoby uprawy ziemi, drewniany kij, bądź rogową motykę zastępowano trwalszą – kamienną. Dalszym postępem było zastosowanie drewnianego rodła ciągnionego przez zwierzęta. Wysiewano pszenicę, jęczmień, proso, żyto. Ziarna rozcierano w kamiennych, nieckowatych ziarnach posługując się także kamiennym kulistym rozcieraczem. Na glebach lżejszych hodowano zwierzęta, trzymano je pod gołym  niebem i dokarmiano zimą listowiem. Dzięki hodowli owiec i uprawie lnu rozwinęło się tkactwo o czym świadczą m.in. przęśliki – krążki z otworem w środku służące do obciążenia nici osnowy – często znajdowane na polach.

Nastąpił rozwój garncarstwa. Naczynia lepiły kobiety bez użycia koła garncarskiego. Mniejsze formy wylepiane były z jednego kawałka gliny, większe z wałków glinianych spiralnie dolepionych do wcześniej ukształtowanego dna, Naczynia suszono i wypalano na ogniu. Ślady tej epoki odkryto w wielu miejscowościach gminy, m.in. w Biedrzychowicach, Dzierżysławicach, Głogowcu, Głogówku, Kazimierzu, Kierpniu, Mionowie, Mochowie – Paulinach, Nowych i Starych Kotkowicach, Racławicach Śląskich, Szonowie, Tomicach, Wierzchu, we Wróblinie.

W Mochowie stanowisko usytuowane jest na lewym brzegu Osobłogi w południowo-wschodniej części ogrodu klasztoru oo. Paulinów, założonego w 1388r. i określonego w źródłach pisanych jako „klasztor na łąkach”. Podczas jednej z powodzi nastąpiło oberwanie skarpy i odsłonięcie kilku jam oraz warstwy kulturowej. Zaistniały fakt został zgłoszony archeologicznej służbie konserwatorskiej przez miłośnika zabytków Alojzego Lubczyka z Widerowca.

Podjęte badania odsłoniły siedem obiektów (mieszkalne i gospodarcze na rzadko spotykanym na Górnym Śląsku stanowisku wielokulturowym, na którym istniały trzy kolejne cechy neolityczne związane z kulturą ceramiki wstęgowej rytej, kutej i kulturą lendzielską.

Zmarłych układano w pozycji podkurczonej; kobiety na lewym boku z ozdobami z kości i muszelkami, mężczyzn – na prawym z bronią.

Na Ziemi Głogóweckiej najliczniej zachowały się stanowiska reprezentujące epokę brązu (1800-700 lat p.n.e.). Nazwa epoki pochodzi od przedmiotów wykonywanych ze stopu miedzi i cyny. Upowszechnienie brązu wpłynęło ożywczo na rozwój rolnictwa, rzemiosła i handlu, co miało decydujący wpływ na przyspieszenie procesu rozwarstwienia społecznego ludności. Narzędzia (noże, Siekiery, dłuta), broń (sztylety, groty strzał) i ozdoby brązowe (naszyjniki, bransolety, pierścionki, szpile, zapinki, itp.) najczęściej odlewano w formach z kamienia i gliny. Stosowano również obróbkę mechaniczną: kucie, wyklepywanie blachy i wyciąganie drutu. Bogaty zestaw znajdowanych wyrobów z brązu świadczy o wysokim kunszcie ówczesnych rzemieślników.

W połowie epoki brązu na bazie lokalnej ludności rozwija się kultura łużucka, która trwała przez około tysiąc lat. W początkowym jej okresie (1300-1100 lat p.n.e.) osadnictwo w naszym regionie rozwijało się na żyznych płatach gleb lessopodobnych, później (1100=700 lat p.n.e.) wskutek ekspansji ludności – na mniej urodzajnym, północnym rejonie gminy. Skupienie to było fragmentem rozległego ośrodka osadniczego obejmującego cały Płaskowyż Głubczycki, który był wtedy drugim na Śląsku (po dorzeczu Ślęzy) obszarem największego zagęszczenia osadnictwa. W okolicy Głogówka nasilenie to występowało wzdłuż terasy Osobłogi, a więc w Błażejowicach, Dzierżysławicach, Głogówku, Kazimierzu, Mochowie, Racławicach Śl., Szonowie, Twardawie, we Wróblinie. Obok rozległych osad otwartych w końcowym okresie epoki brązu plemiona łużyckie na Śląsku zaczęły wznosić osady obronne, plemiona łużyckie na Śląsku zaczęły wznosić osady obronne, tzw. Grody. Charakterystycznym tego przykładem jest miejsce położone na północ od Głogówka w lasku Olszynka przez miejscową ludność zwanym Wójtowcem. Nazwa ta pochodzi od wójta, który w czasach późniejszych miał tu prawdopodobnie siedzibę. To założenie obronne usytuowane było w wyjątkowo sprzyjającym miejscu na cyplu o stromych 17-to metrowych zboczach opadających w stronę zabagnionej doliny Osobłogi. Jedyna dostępna wschodnia część terenu przecięta była głęboką fosą – rowem i dodatkowo broniona wałem ziemnym. Wybudowana tu drewniana wieża mogła stanowić idealny punkt obserwacyjny na rozległą z doliną Osobłogi okolicę. Obiekt ten przez badaczy niemieckich przypisany był siedzibie kasztelana w okresie średniowiecza wymienionego w 1297r. Podczas przeprowadzonych latem 1976r. badań sondażowych przez opolską służbę archeologiczną – K. Macewicza, K. Spychała, S. Wuszkan nie natrafiono na wyraźne ślady domniemanej kasztelani. Nieliczne ułamki naczyń średniowiecznych i nowożytnych ujawnione w warstwie próchnicy leśnej i w warstwie kulturowej osady kultury łużyckiej są zbyt szczupłym materiałem do postawienia tezy o funkcjonowaniu na tym terenie grodu w średniowieczu. W celu gruntownego wyjaśnienia tej kwestii nieodzowne jest kontynuowanie badań na stanowisku. Natomiast na podstawie odkrytego całego naczynia kultury łużyckiej znalezionego w dnie fosy a także ułamków naczyń z wykopów we wnętrzu grodu stwierdzono, że jest to obiekt z V okresu epoki brązu (900-700 lat p.n.e.).

Pod względem topograficznym i strategicznym miejsce to miało (i ma) typowy charakter grodu. Jednak ze względu na pełnioną funkcję (spełniało rolę doraźnego schronienia mieszkańców okolicznych osad) nie jest zaliczane do grodu a osady obronnej.

Poza osadami znane są u nas z tego okresu cmentarzyska ciałopalne. Rytuał ciałopalenia dotarł na nasze ziemie z południa Europy w połowie epoki brązu i przetrwał ponad 2500 lat. W okolicy Kietrza znajduje się cmentarzysko uchodzące za największe w Europie, na którym przebadano ponad 4000 grobów. Odkryte cmentarzyska w Dzierzysławicach, Głogowcu, Głogówku, Mionowie, Mochowie dają pogląd na obrządek pogrzebowy. Zmarłych palono na stosie, a szczątki kostne łamano i umieszczano w urnie czyli popielnicy (przestrzegając przy tym porządku anatomicznego).

Po ilości narzędzi związanych z pracą (przęśliki, żarna) można wnioskować, że dominowało rolnictwo i hodowla o czym świadczą groby zwierząt w Nowej Cerekwi oraz szczątki kostne w jamach odpadowych. Ludność kultury łużyckiej otaczała wielką czcią zmarłych członków rodu. W trosce o zabezpieczenie ich bytu w świecie zmarłych, wyposażali groby, oprócz narzędzi, w broń, ozdoby oraz naczynia z jadłem. Z wiarą w istnienie niezależnej od ciała duszy wiązały się zapewne regularne otwory w dnie popielnicy (w Dytmarowie) określane powszechnie jako tzw. Otwory na duszę. Wyposażenie miejsca pochówkowego w większą ilość naczyń, ozdób czy narzędzi oraz wykwintniejsza forma grobu świadczyły o wyższej pozycji społecznej zmarłego. Miernikiem bogactwa była liczba posiadanych wyrobów metalowych.

Zależność rolnictwa i hodowli od warunków atmosferycznych kazała czcić siły przyrody. Stąd ważne miejsce w wierzeniach tej ludności zajmował kult życiodajnego słońca i księżyca. Kult solarny symbolizowały: kółka, krążki, tarcze, krzyże, swastyki (prastary symbol solarny rozpowszechniony prawie na całym świecie (czy ptaszki uchodzące za sługi słońca).

Epoka żelazna (700 lat p.n.e. – 1250r. n.e.). Z początkiem tej epoki w okresie halsztackim (700 – 400 lat p.n.e.) kultura łużycka na Śląsku zaczęła chylić się ku upadkowi wskutek najazdów od południa plemion scytyjskich i gockich pierwszych plemion germańskich. Plemiona kultury łużyckiej asymilowały się z najeźdźcami.

Szczególną rolę w rozwoju cywilizacyjnym Europy odegrali Celtowie, którzy na nasze tereny przybywają z Moraw (około III w. p.n.e.). W tym czasie nastąpiły przemiany w zakresie metalurgii żelaza. Żelazo wytapiano z rud darniowych w piecach hutniczych (dymarka) o czym świadczą znaleziska żużli żelaznych. Notowana jest masowa działalność rzemieślnicza, znaleziono bowiem liczne wytwory z żelaza, brązu, rogu, kości. Produkowano ulepszone narzędzia, które wpływały na intensyfikację rolnictwa. Glebę uprawiano za pomocą radła z żelazną radlicą. Stosowano żarna obrotowe, koło garncarskie, naczynia wypalano w dwukomorowych piecach. Celtowie jako pierwsi wprowadzili w Europie środkowej pieniądz monetarny. Przedmiotem handlu był m.in. bursztyn. Odkryto go też w Głogówku w początkach XX w. Podczas eksploatacji żwiru. Na ślady osadnictwa celtyckiego natrafiano również w Biedrzychowicach i Leśnikach.

Rozbudowany był system wierzeń, w którym naczelne miejsce zajmował bóg słońce – Lug. Kapłani, mędrcy i magowie nauczali młodzież, zajmowali się leczeniem, pełnili ponadto rolę przewodników duchownych. Nie posiadali świątyń lecz przebywali  w uświęconych kultami gajach.

Potęga Celtów załamała się w I w. p.n.e. pod ciosami Rzymian i Germanów. Przez Śląsk przemieszczały się najprawdopodobniej germańskie plemiona Wandali.

W okresie wpływów rzymskich (I – IV w. p.n.e.) Płaskowyż Głubczycki zamieszkiwała ludność kultury przeworskiej. Osadnictwo było długotrwałe m.in. dzięki udoskonalonym narzędziom pozwalające na długoletnią uprawę pól.

W Mionowie stwierdzono ślady produkcji hutniczej (odkryto tu piece dymarkowe z III i IV w.p.n.e.). Hutnictwo należało do tych nielicznych rzemiosł dobrze rozwiniętych, z niego wykształciło się kowalstwo. Kowale wyrabiali z żelaza narzędzia pracy (siekiery, noże, szydła, radlice, okucia)_ broń (groty, miecze) i ozdoby (paciorki, sprzączki, ozdobne okucia do pasa, skrzyń, itp.). Niepoślednią rolę w gospodarce odgrywało garncarstwo. Fragment rozległej osady garncarzy odkryto w Golczowicach, gdzie znaleziono olbrzymią ilość odpadów naczyń glinianych.

Tereny nasze weszły w orbitę kontaktów handlowych z imperium rzymskim i jego prowincjami. Kupcy rzymscy w zamian za płody rolne pozostawiali luksusowe wyroby w postaci naczyń, broni, ozdób i narzędzi pracy. Masowymi importerami rzymskimi były monety, głównie brązowe i srebrne denary. Odkryto je m.in. w Głogówku i Mionowie (w osadzie z III w. n.e. znaleziono monetę cesarza Antonina Piusa). Kilkadziesiąt fragmentów naczyń z tego okresu znaleziono w Racławicach Śl.

Źródła archeologiczne i pisane (Tacyt Cezary) wskazują na rysujące się kontrasty społeczeństwa oraz koncentrację władzy w ówczesnym ustroju plemiennym. Gromadzenie bogactw pozostawało w związku z funkcjami politycznymi. Wskazują na to m.in. tzw. Groby książęce, wyposażone w luksusowe przedmioty importowane (na które dotąd w naszym rejonie jeszcze nie natrafiono).

Okres wczesnośredniowieczny (570-1250r. n.e.). W tym czasie na tereny Ziemi Głogóweckiej przybyli Słowianie. Przyjmuje się (wg. źródeł archeologicznych i pisanych), że w okresie od VI do VII w. N.e. na Śląsku żyły już plemiona słowiańskie stanowiące część wspólnoty terytorialnej, kulturalnej i gospodarczej kształtującej się ludności prapolskiej. W VIII-X w. Śląsk zamieszkiwany był przez plemiona Gobęszyców, Opolan, Trzebowian, Bobrzan, Dziadoszan oraz Ślężan, od których powstała nazwa dzielnicy (pojawiająca się w źródłach historycznych od przełomu XI i XII w. Nazwę Śląsk badacze polscy wywodzą od rzeki Ślęzy, której słowiański źródłosłów „śleg, ślegnąć” oznacza wilgoć, wodnistość. Ślęza płynęła kiedyś od „prześlęgłych”, czyli mokrych obszarach. Niemiecki odpowiednik nazwy tej rzeki – Lohe oznacza to samo. Uczeni niemieccy nazwę Śląsk przypisują Silingom – germańskiemu plemieniu Wandali, który osiedlił się w okolicy góry Ślęzy z początkiem naszej ery.

Plemiona te dysponowały pewną liczbą „civitates” (czyli grodów – „miast”), które jako okręgi terytorialne tworzyły podstawową organizację plemienną. Potwierdzają to nie tylko badania archeologiczne sle i pierwsze źródło pisane tzw. Geografa Bawarskiego z pierwszej połowy IX w. (z ok. 845r.). Interesujaca nas Ziemia Głogówecka zdaniem archeologów (L. Szadkowska) prawdopodobnie zasiedlona była przez Gołęszyców. Historyk Władysław Dziewulski uważa, że od końca X w. Obszar początkowo zasiedlony przez osadników z plemienia Opolan, posuwających się wzdłuż rzek Osobłogi i Straduni. Przyjmuje się, że w IX w. (ok. 880r.) tereny nasze wraz z częścią po jego upadku państwa czeskiego (początek X w.). Zapewne wtedy –  nim Śląsk w drugiej połowie X w. (ok. 990r.) dostaje się pod panowanie polskiego księcia Mieszka I – wprowadzono w nazej części Śląska chrześcijaństwo, gdyż od 973r. ziemie te podlegały utworzonej diecezji w Pradze. Skoro misja chrystianizacyjna świętych Cyryla i Metodego prowadzona od 863r. na Morawach oddziaływała aż na państwo Wiślan, to jej wpływy sięgały także na ziemie śląskie. Przekazywana tradycja o przechodzeniu w 984r. przez Opole biskupa praskiego św. Wojciecha może być echem jakiegoś rzeczywistego wydarzenia.

W 1000 roku założono biskupstwo we Wrocławiu, jego granice stały się ramami, w których ukształtowała się dzielnica Śląska, wkrótce tak często zmieniająca swoją przynależność państwową.

Oblicze kulturowe tego okresu Ziemi Głogóweckiej miało ścisły związek z terytorium całego Śląska. W życiu gospodarczym na pierwszy plan wysunęło się rolnictwo i hodowla. O zajęciu naszych mieszkańców pisał w drugiej połowie X w. Kupiec arabski Ibrahim ibn Jakub „oddają się ze szczególną gorliwością rolnictwu i poszukiwaniu środków do życia, w czym przewyższają wszystkie ludy północy”. Materiał kostny m.in. z Mionowa świadczy o rozwiniętej hodowli zwierząt domowych (bydło rogate, świnie, owce, kozy, konie). Obok rolnictwa i hodowli w podgrodziach i miejscach targowych rozkwitało rzemiosło – garncarstwo, tkactwo, szewstwo, kamieniarstwo, kowalstwo. Wysoki poziom reprezentowali cieśle specjaliści umocnień obronnych, nawierzchni ulic i wznoszenia chat.

We wczesnym średniowieczu nasze okolice uchodziły za gęsto zaludnione. Dane archeologiczne dotyczące powiatu prudnickiego mówią o obecności kilku grodzisk i wielu osadach, które były zgrupowane przeważnie na żyznych glebach do linii Wróblin – Głogówek – Biała – Śmicz. Warowne grody zakładali właściciele ziemscy w celu własnej obrony i zabezpieczenia majątku. Do lepiej rozpoznanych grodzisk najbliżej Głogówka należą te w Mionowie, Naczęsławicach, Pomorzopwicach, Białej, Chrzelicach, Śmiczu.

Zagadnienia dotyczące rozwoju osadnictwa średniowiecznego na Ziemi Głogóweckiej, w tym lokacje Głogówka i jego dalsze dzieje, wymagają odrębnego i znacznie szerszego omówienia. Tu warto jedynie zasygnalizować, iż w okresie renowacji miasta w połowie lat6 70-tych XX w. dokonano licznych znalezisk średniowiecznych w obrębie nawarstwień kulturowych miasta, a także interesujących znalezisk nowożytnych związanych z infrastrukturą komunalną – na ul. Mickiewicza i częściowo Zamkowej odkopano dobrze zachowany ciąg drewnianych przewodów wodociągowych z końca XVII i z początkiem XVIII w. (które wtedy zabezpieczono w miejscowym muzeum).

Artykuł niniejszy powstał w dużej mierze z racji mojej wieloletniej współpracy z archeologami (K. Macewicz, S. Wuszkan), która przekonała mnie o konieczności popularyzowania ciekawej, najstarszej przeszłości naszego regionu. Równocześnie wyrażam podziękowania mgr Krzysztofowi Spychale – kierownikowi oddziału archeologii w Wojewódzkim Oddziale Służby Ochrony Zabytków w Opolu za udostępnienie zdjęć i za życzliwą konsultację niniejszego opracowania.

Literatura:

  1. A. Maruschke, Die ur- und frühgeschichtliche Besiedlungen des Kreises Neustadt O/S. Aus Oberschlesiens Urzeit, z. 2, Breslau 1929 Der Oberschlesier 1929
  2. Wczoraj, Dzisiaj, Jutro, Nr 4, Opole 1974 (OTKO)
  3. Studia i materiały do osadnictwa Opolszczyzny wczesnośredniowiecznej (J. Kazimierczyk, K. Macewicz, S. Wuszkan), Opole 1977
  4. Ziemia prudnicka. Dzieje, gospodarka, kultura (pod red. W. Lesiuka), Opole 1978
  5. Opolski Informator Konserwatorski, Nr 2, Opole 1983
  6. Opolski Rocznik Muzealny, tom VIII, Opole 1985
  7. Badania archeologiczne na Górnym Śląsku i w Zagłebiu Dąbrowskim w latach 1991-1992, Katowice 1994 (Wyd. Centrum Dziedzictwa Kulturowego Górnego Śląska)
  8. E. Tomczak, W. Gorgolewski, Grodziska Górnego śląska i Zagłebia Górnośląskiego z lotu ptaka, Katowice 1996
  9. Badania archeologiczne Górnego śląska i ziemiach pogranicznych w 1993 roku, Katowice 1997 (Wyd. j.w.)
Tekst został opublikowany w Roczniku Głogóweckim 2001. Publikacja w Głogówek Online za zgodą TMG .  
Zmieniony: Piątek, 27 Luty 2009 23:51
 
Podobne artykuły: